ქუთაისი ერთ-ერთი იმ ქალაქია, სადაც საბჭოთა ეპოქის მონუმენტური ხელოვნების მნიშვნელოვანი კვალი დღემდეა შემორჩენილი.

ქალაქის სხვადასხვა უბანში — საცხოვრებელი კორპუსების ფასადებზე, ქარხნებისა და საწარმოების შენობებზე, კულტურის სახლებთან თუ საზოგადოებრივ სივრცეებში — ათეულობით მოზაიკა არსებობდა.

დღეს კი ამ ნამუშევრების დიდი ნაწილი თითქმის განადგურებულია, ხოლო გადარჩენილი მოზაიკების უმეტესობა მძიმე მდგომარეობაშია და სასწრაფო რესტავრაციას საჭიროებს.




საბჭოთა პერიოდში მოზაიკა ქალაქური არქიტექტურის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო. ხელოვანები ქმნიდნენ მასშტაბურ კომპოზიციებს, რომლებიც ასახავდა შრომას, ინდუსტრიას, მეცნიერებას, სპორტს, მეგობრობასა და ხშირად „საბჭოთა ადამიანის“ იდეალიზებულ სახეს. ქუთაისში მსგავსი ნამუშევრები განსაკუთრებით მრავლად გვხვდებოდა როგორც ინდუსტრიულ ზონებში, ასევე საცხოვრებელ მიკრორაიონებში. თითოეული მოზაიკა კონკრეტულ ისტორიას ჰყვებოდა და ქალაქის ვიზუალური იდენტობის ნაწილად იყო ქცეული.


საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ამ ნამუშევრებისადმი დამოკიდებულება მნიშვნელოვნად შეიცვალა. მრავალი საწარმო დაიხურა, შენობები მიტოვებულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა, ნაწილი კი დემონტაჟს ან გადაკეთებას დაექვემდებარა.


ამ პროცესში მოზაიკებიც დაზიანდა. წლების განმავლობაში მათზე არავის უზრუნია, რის გამოც ბუნებრივმა პირობებმა — წვიმამ, მზემ და ტენიანობამ — ფილების ცვენა და ზედაპირის დაშლა გამოიწვია. ზოგან მოზაიკები მთლიანად ჩამოიშალა, ზოგან კი მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

მოსახლეობის ნაწილისთვის ისინი უბრალოდ ძველი ეპოქის სიმბოლოა, რომელიც ყურადღებას აღარ იმსახურებს. თუმცა ხელოვნებათმცოდნეები და კულტურული მემკვიდრეობის სპეციალისტები ამბობენ, რომ ეს ნამუშევრები ისტორიისა და ურბანული მეხსიერების მნიშვნელოვანი ნაწილია.


ქუთაისში შემორჩენილი მოზაიკების უმეტესობა უკვე კრიტიკულ მდგომარეობაშია. დაზიანებულია როგორც ვიზუალური ნაწილი, ისე კონსტრუქციული საფუძველი. ადგილ-ადგილ მოზაიკის ფილები ცვივა, ფერები გახუნებულია, კედლები კი ნესტისა და ბზარების გამო იშლება. 

ბოლო წლებში საბჭოთა მოდერნიზმისა და მონუმენტური ხელოვნების მიმართ დამოკიდებულება შეიცვალა. მკვლევარები, ფოტოგრაფები და ტურისტებიც კი ინტერესდებიან შემორჩენილი არტეფაქტებით, რადგან ისინი მხოლოდ იდეოლოგიური სიმბოლოები აღარ არის — ისინი ეპოქის ესთეტიკის, არქიტექტურისა და საზოგადოებრივი ისტორიის ამსახველი ნიმუშებია. ბევრ ქვეყანაში მსგავსი მოზაიკები უკვე კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილად არის აღიარებული და მათ აღდგენაზე სახელმწიფო ზრუნავს.


ბევრი ქუთაისელი მიიჩნევს, რომ საჭიროა გადარჩენილი მოზაიკების ინვენტარიზაცია და დაცვის მექანიზმების შექმნა. პირველ ეტაპზე აუცილებელია ყველა არსებული ნამუშევრის აღწერა და ფოტოდოკუმენტაცია, შემდეგ კი რესტავრაციის პროექტების მომზადება. ეს პროცესი საბჭოთა წარსულის იდეალიზაციად კი არა, არამედ ქალაქის კულტურული ისტორიის, არქიტექტურული მემკვიდრეობისა და ვიზუალური იერსახის დაცვად უნდა აღიქმებოდეს.

დღეს ქუთაისის ქუჩებში ჯერ კიდევ შეიძლება მოიძებნოს მოზაიკების ფრაგმენტები, რომლებიც წარსულის ჩუმ მოწმეებად რჩება. თუმცა დრო მათ წინააღმდეგ მუშაობს. თუ უახლოეს წლებში რეალური ნაბიჯები არ გადაიდგმება, ქალაქმა შესაძლოა დაკარგოს ჯერ კიდევ შემორჩენილი უნიკალური მხატვრული მემკვიდრეობა, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში მის ურბანულ სახეს განსაზღვრავდა.


ავტორი: ხვიჩა ვაშაყმაძე